Мақал-мәтелдер, тақырыптары, ерекшеліктері

Қазақ әдебиеті

Тақырыптың тесті
Конспект

Мақал-мәтелдер – ауыз әдебиетінің көне де ең мол түрі. Қазақ халқы терең ойды аядай қалыпқа сыйғызып, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» мақал-мәтелдер арқылы жинақтап берген.

Мақал-мәтелдердің тақырыптары әр алуан болып келеді. Мақал-мәтелдерде халықтың әлеуметтік, шаруашылық, рухани өмірі жан-жақты қамтылып берілген. Халық ауыз әдебиетінде мақал-мәтелдер төмендегідей топталады:

  • Төрт түлік малға, егіншілікке, аңшылыққа, қолөнерге байланысты мақал-мәтелдер;

  • Отанды, туған жерді, өскен елді, атамекенді сүю тақырыбындағы мақал-мәтелдер;

  • Ерлік, батырлыққа байланысты айтылған мақал-мәтелдер;

  • Оқу, өнер, білім тақырыбындағы мақал-мәтелдер;

  • Еңбек тақырыбындағы мақал-мәтелдер;

  • Ынтымақ, бірлік, татулық туралы мақал-мәтелдер;

  • Достық, жолдастық туралы мақал-мәтелдер;

  • Адамгершілік, жақсы-жаман мінез туралы мақал-мәтелдер;

  • Денсаулық, отбасы, үнемшілдік туралы мақал-мәтелдер.

  • Мақал-мәтелдерде поэзияға тән жинақылық, саздылық, ұйқас, ырғақтылық кездеседі. «Ел үмітін ер ақтар» деген мақал-мәтел, біріншіден, бірыңғай жіңішке дауысты дыбыстардың қатысуымен, екіншіден, «е» дауысты дыбысының қайталануымен, үшіншіден, сөздердің үнемделіп қолданылуымен ерекшеленеді.

  • Мақал мен мәтелдер құрылысы жағынан сырттай ұқсас болып келгенімен, өздеріне тән ерекшелігі, яғни бір-бірінен өзіндік айырмашылығы болады. Мысалы, мақалда ой анық, тұжырымды түрде қорытылып беріледі. Ойдың салдары мен себебі қатар айтылады. Мысалы: Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады.

  • Мәтелде ой тұспалды, бейнелі түрде ишарамен беріледі. Істің салдары айтылып, себебі берілмейді. Мысалы: Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда.

Конспект сұрақтар
  1. «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» қалай аталатынын көрсетіңіз.
  2. Мақал-мәтелге жатпайтын қатарды көрсетіңіз.
  3. Мақалға тән ерекшелікті көрсетіңіз.
  4. Көп нүктенің орнына тиісті сөзді белгілеңіз. ... – сөздің мәйегі.
  5. Оқу-білім тақырыбындағы мақал-мәтелді табыңыз.
  6. Көп нүктенің орнына тиісті сөзді көрсетіңіз. Сөздің көркі – ...
  7. Адамгершілік тақырыбындағы мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  8. Берілген мақал-мәтелдің тақырыбын табыңыз. Кеңесіп пішкен тон келте болмас.
  9. Мақалды көрсетіңіз.
  10. Тіл өнеріне қатысты мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  11. Мәтелді табыңыз.
  12. Көп нүктенің орнына қажетті сөздерді көрсетіңіз. Еңбектің ..., жалқаудың ... тәтті.
  13. Мәтелді белгілеңіз.
  14. Денсаулық ұғымындағы мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  15. Бос орынға қажет сөзді белгілеңіз. Сөз атасы – ______.
  16. Үнемшілдік ұғымындағы мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  17. Тура мағыналы сөз де, ауыспалы мағыналы сөз де қатысқан мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  18. Мәтелді көрсетіңіз.
  19. Мақал бола алмайтын қатарды көрсетіңіз.
  20. Ауыз әдебиетінің бір түрі ертегі негізінде пайда болған мәтелді көрсетіңіз.
  21. Егіншілік кәсібіне байланысты мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  22. Өнер жайлы мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  23. Кәсіби сөз қатысқан мақал-мәтелді көрсетіңіз.
  24. Көп нүктенің орнына қажет сөздерді көрсетіңіз. ... жерін, ... көлін мақтайды.
  25. Мәтелге тән қатарды табыңыз.
Тақырыптың тесті